بسته IEC 62305:2026 منتشر شد؛ چه چیزی در حفاظت صاعقه تغییر کرده است؟
کمیسیون بینالمللی الکتروتکنیک، بسته IEC 62305:2026 را برای دسترسی یکپارچه به مجموعه استانداردهای حفاظت در برابر صاعقه منتشر کرده است. این مجموعه، چهار بخش اصلی IEC 62305 را پوشش میدهد و موضوعاتی مانند ارزیابی ریسک، طراحی سیستم حفاظت خارجی، حفاظت تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی، هشدار طوفان و تداوم عملکرد تأسیسات را دربر میگیرد.
نکته مهم آن است که عنوان «IEC 62305:2026» به معنای انتشار یک ویرایش فنی کاملاً جدید در سال ۲۰۲۶ نیست. این محصول در واقع بستهای تجاری و یکپارچه است که چهار بخش فنی ویرایششده در سال ۲۰۲۴ را در کنار یکدیگر عرضه میکند. صفحه رسمی IEC تاریخ انتشار این بسته را ۱۰ ژوئیه ۲۰۲۶ اعلام کرده است. بنابراین، تغییرات فنی اصلی متعلق به ویرایشهای ۲۰۲۴ هستند، اما از سال ۲۰۲۶ میتوان تمام بخشها را بهصورت یک مجموعه تهیه کرد. مشخصات رسمی بسته IEC 62305:2026
بسته IEC 62305:2026 شامل چه بخشهایی است؟
این بسته از چهار بخش مکمل تشکیل شده است. هیچیک از این بخشها بهتنهایی تمام نیازهای یک پروژه را پوشش نمیدهد و طراحی صحیح باید ارتباط میان آنها را در نظر بگیرد.
IEC 62305-1؛ اصول عمومی حفاظت در برابر صاعقه
بخش اول، مبانی عمومی حفاظت از ساختمانها، تأسیسات، افراد و سامانههای داخلی را مشخص میکند. در ویرایش سوم این بخش، ارتباط با خانواده استانداردهای IEC 62561 برای اجزای سیستم حفاظت در برابر صاعقه تقویت شده است.
یکی از تغییرات مهم، توجه بیشتر به اختلال در دسترسپذیری خدمات و عملکرد سامانههاست. همچنین پارامترهای جریان موج صاعقه برای انتخاب تجهیزات حفاظت در برابر اضافهولتاژ در شبکههای فشار ضعیف و مخابراتی با دقت بیشتری بیان شدهاند.
این تغییر برای مراکز داده، شبکههای مخابراتی، بیمارستانها، صنایع پیوسته، زیرساختهای حملونقل و تأسیساتی که توقف کوتاهمدت آنها نیز خسارت قابلتوجهی ایجاد میکند، اهمیت ویژهای دارد. جزئیات IEC 62305-1:2024
IEC 62305-2؛ ارزیابی و مدیریت ریسک
بخش دوم به محاسبه و مدیریت ریسک صاعقه اختصاص دارد. در ویرایش جدید، روش ارزیابی ریسک سادهتر و در بعضی قسمتها کاربردیتر شده است.
از تغییرات مهم میتوان به استفاده از چگالی نقاط برخورد صاعقه با زمین یا NSG، توجه به تعداد دفعات خسارت، ارزیابی خطر برخورد مستقیم برای افراد حاضر در فضای باز و امکان استفاده از اقدامات موقت پیشگیرانه اشاره کرد.
سیستم هشدار طوفان یا TWS، در صورت انطباق با IEC 62793، میتواند بخشی از اقدامات پیشگیرانه باشد. برای مثال، هشدار بهموقع میتواند باعث توقف کار در ارتفاع، تخلیه محوطه باز یا قطع موقت فعالیتهای پرخطر شود. بااینحال، سامانه هشدار جایگزین صاعقهگیر، همبندی، ارتینگ یا تجهیزات حفاظت در برابر اضافهولتاژ نیست. جزئیات IEC 62305-2:2024
IEC 62305-3؛ حفاظت فیزیکی ساختمان و افراد
بخش سوم به طراحی سیستم حفاظت خارجی، شامل پایانههای هوایی، هادیهای نزولی، سیستم زمین، فاصله جداسازی و همبندی اختصاص دارد.
در ویرایش جدید، روشهای محاسبه فاصله جداسازی روشنتر شدهاند و الزامات مرتبط با پیوستگی آرماتورها، جانمایی پایانههای هوایی، نماهای دارای اجزای بیرونزده، بامهای سبز و ساختمانهای بلند توسعه یافتهاند.
ضخامت ورقها و لولههایی که ممکن است در معرض اثرات حرارتی یا ایجاد نقطه داغ قرار گیرند نیز با دقت بیشتری بررسی شده است. این موارد در پروژههایی که دارای نمای فلزی، تجهیزات بام، صفحات خورشیدی یا تأسیسات مکانیکی روی بام هستند، مستقیماً بر طراحی اثر میگذارند. جزئیات IEC 62305-3:2024
IEC 62305-4؛ حفاظت سامانههای الکتریکی و الکترونیکی
بخش چهارم، حفاظت تجهیزات داخل ساختمان در برابر اثرات الکترومغناطیسی صاعقه را پوشش میدهد. موضوعاتی مانند مناطق حفاظت صاعقه، مسیر عبور جریان، همبندی، شیلدینگ، کابلکشی و انتخاب و هماهنگی SPDها در این بخش مطرح میشوند.
در ویرایش جدید، پیوستهایی برای بررسی تقسیم جریان با کمک مدلسازی، سامانههای فتوولتائیک، آزمون عملکرد در سطح سیستم و ولتاژهای القایی در تأسیسات حفاظتشده با SPD اضافه شدهاند.
این تغییرات نشان میدهند که نصب یک SPD در ورودی ساختمان، بهتنهایی تضمینکننده حفاظت کامل نیست. نوع SPD، محل نصب، سطح حفاظت، طول اتصالات، هماهنگی میان مراحل مختلف و نحوه مسیرگذاری کابلها باید بهصورت یک سیستم یکپارچه بررسی شوند. جزئیات IEC 62305-4:2024
نظر کارشناسان صنعت درباره تغییرات IEC 62305
مت والدرام، از گروه Omega Red و رئیس کمیته حفاظت در برابر صاعقه ATLAS، انتشار ویرایش جدید را نتیجه بیش از یک دهه بررسی و همکاری بینالمللی میداند. برداشت اصلی او این است که فعالان صنعت باید روشهای کاری خود را با دانش و الزامات جدید هماهنگ کنند و تغییر استاندارد را صرفاً یک اصلاح اداری تلقی نکنند.
ATLAS همچنین تأکید کرده است که نحوه و زمان الزامآور شدن ویرایش جدید به مقررات ملی، قرارداد پروژه و دوره انتقال در هر کشور بستگی دارد. برای نمونه، دوره انتقال اعلامشده در بریتانیا را نمیتوان بدون بررسی مقررات، مستقیماً به ایران یا کشورهای دیگر تعمیم داد. تحلیل ATLAS درباره بازنگری IEC 62305
کریستوف وینچنسیک، متخصص حفاظت در برابر صاعقه و اضافهولتاژ، توجه بیشتر به «تعداد دفعات خسارت» را یکی از تغییرات معنادار این مجموعه میداند. بر اساس تحلیل او، طراحی دیگر فقط به احتمال خسارت جانی یا مالی محدود نمیشود و تداوم سرویس و دسترسپذیری تجهیزات نیز اهمیت بیشتری پیدا کرده است.
این دیدگاه برای نیروگاههای خورشیدی، ایستگاههای شارژ خودرو برقی، شبکههای مخابراتی و سامانههای کنترل صنعتی مهم است؛ زیرا ممکن است یک رویداد صاعقهای بدون تخریب گسترده، باعث توقف خدمت یا از دست رفتن دادهها شود. وینچنسیک همچنین توضیح میدهد که پارامترهای اصلی جریان صاعقه دگرگون نشدهاند و تغییر بزرگتر در شیوه ارزیابی و استفاده از آنهاست. تحلیل فنی وینچنسیک
استفان اشمیت، متخصص سامانههای آشکارسازی صاعقه و مشارکتکننده در تدوین استانداردهای IEC 62793، IEC 62858 و IEC 62305، نقش هشدار زودهنگام را در کاهش مواجهه افراد بررسی کرده است. مطالعه ارائهشده توسط او روی ۱۰۰ مزرعه بادی در ۱۱ کشور اروپای غربی نشان داد که ترکیب سامانه هشدار طوفان با حفاظت فیزیکی میتواند ریسک افراد را کاهش دهد.
این نتیجه نباید بهعنوان یک درصد تضمینشده برای تمام پروژهها تفسیر شود؛ کارایی TWS به کیفیت داده، موقعیت جغرافیایی، زمان واکنش، دستورالعمل عملیاتی و نوع فعالیت بستگی دارد. مطالعه WindEurope درباره TWS و ریسک صاعقه
چرا این تغییرات اهمیت دارند؟
ساختمانها و تأسیسات امروزی به تجهیزات الکترونیکی، شبکههای ارتباطی، کنترلرهای صنعتی، سامانههای فتوولتائیک و ذخیرهسازی داده وابستگی بیشتری دارند. در چنین پروژههایی، خسارت صاعقه فقط به سوختگی یک کابل یا آسیب فیزیکی ساختمان محدود نیست.
یک اضافهولتاژ گذرا میتواند باعث توقف خط تولید، از دست رفتن داده، اختلال در تجهیزات حفاظتی، آسیب اینورتر خورشیدی یا خروج یک سامانه حیاتی از سرویس شود. در نتیجه، طراحی حفاظت صاعقه باید میان حفاظت خارجی، سیستم زمین، همبندی، حفاظت اضافهولتاژ و تداوم عملکرد ارتباط برقرار کند.
مجموعه جدید IEC 62305 این نگاه یکپارچه را تقویت میکند و از طراح میخواهد فقط به نصب یک صاعقهگیر یا کاهش مقاومت زمین اکتفا نکند.
چه پروژههایی باید زودتر بازبینی شوند؟
بازبینی بر اساس ویرایشهای ۲۰۲۴ برای پروژههای زیر اهمیت بیشتری دارد:
- مراکز داده، مخابرات و اتاقهای کنترل؛
- نیروگاهها و سامانههای فتوولتائیک؛
- بیمارستانها و زیرساختهای حیاتی؛
- صنایع دارای فرایند تولید پیوسته؛
- ساختمانهای بلند یا دارای نمای فلزی پیچیده؛
- بامهای سبز و بامهای دارای تجهیزات متعدد؛
- انبارهای مواد قابل اشتعال یا محیطهای دارای خطر انفجار؛
- سایتهایی که کارکنان آنها در فضای باز یا ارتفاع فعالیت میکنند؛
- تأسیساتی که توقف سرویس در آنها پیامد مالی یا ایمنی جدی دارد.
اقدامات پیشنهادی برای کارفرمایان و طراحان
در پروژههای جدید، نسخه استاندارد درجشده در مشخصات فنی و قرارداد باید مشخص شود. استفاده کلی از عبارت «مطابق IEC 62305» کافی نیست و لازم است سال ویرایش هر بخش نیز ثبت شود.
برای پروژههای طراحیشده بر اساس ویرایش ۲۰۱۰، انجام تحلیل شکاف میان طراحی موجود و ویرایش ۲۰۲۴ توصیه میشود. این بررسی لزوماً به معنی بازطراحی کامل نیست، اما میتواند تغییراتی در محاسبه ریسک، جانمایی پایانهها، فاصله جداسازی، حفاظت سامانه خورشیدی، هماهنگی SPDها یا دستورالعملهای هشدار ایجاد کند.
دادههای چگالی صاعقه باید از منابع معتبر و متناسب با محل پروژه انتخاب شوند. همچنین اجزای سیستم حفاظت خارجی باید با الزامات مرتبط خانواده IEC 62561 و مشخصات اجرایی پروژه هماهنگ باشند.
نتایج محاسبات، نقشه مسیر هادیها، نقاط همبندی، مشخصات SPDها، گزارش آزمون، سوابق بازرسی و تغییرات اجراشده نیز باید در پرونده فنی پروژه نگهداری شوند.
آیا تأسیسات موجود دیگر معتبر نیستند؟
خیر. انتشار بسته IEC 62305:2026 بهتنهایی به این معنا نیست که تمام تأسیسات طراحیشده بر اساس نسخه قبلی، ناگهان غیرمعتبر یا ناایمن شدهاند.
الزام استفاده از یک ویرایش استاندارد به قوانین ملی، مفاد قرارداد، مشخصات کارفرما، الزامات بیمه و نظر مرجع ذیصلاح بستگی دارد. در ایران باید آخرین استانداردهای ملی متناظر، مقررات پروژه و الزامات دستگاه نظارت نیز بررسی شوند.
بااینحال، در صورت توسعه ساختمان، تغییر کاربری، اضافهشدن سامانه خورشیدی، تجهیزات حساس، اتاق سرور یا بروز خرابی مرتبط با صاعقه، بازبینی طراحی بر اساس ویرایش جدید اقدامی منطقی و پیشگیرانه است.
جمعبندی
بسته IEC 62305:2026 یک ویرایش فنی مستقل نیست؛ بلکه مجموعهای یکپارچه از چهار بخش ویرایششده سال ۲۰۲۴ است. اهمیت اصلی آن در دسترسی هماهنگ به الزامات مدیریت ریسک، حفاظت فیزیکی، حفاظت تجهیزات الکترونیکی و تداوم عملکرد تأسیسات قرار دارد.
پیام این بازنگری روشن است: حفاظت مؤثر در برابر صاعقه از ترکیب صاعقهگیر، هادی نزولی، سیستم زمین، همبندی، SPD، طراحی کابلکشی، ارزیابی ریسک و برنامه بازرسی حاصل میشود. هیچ جزء منفردی نمیتواند جایگزین یک طراحی هماهنگ و مستند شود.